آلودگی خاک به فلزات سنگین به دلیل خطرات زیست محیطی که برای سلامت انسان دارند، در سال‌های اخیر مورد توجه بسیاری از محقیقن قرار گرفته است. به‌منظور بررسی واکنش‌های زیستی گیاه سورگوم (Sorghum bicolar L.) در شرایط تنش (کادمیوم و سرب)، این آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادفی با 3 تکرار در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه بیرجند انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل نوع عنصر در دو سطح (شامل کادمیوم و سرب) و غلظت‌های هر عنصر در شش سطح (شامل 0 ، 25، 50، 100، 200 و 400 میلی‌گرم بر کیلوگرم خاک) بود. به‌منظور آماده‌سازی خاک تیمارها از کلرید کادمیوم و کلرید سرب استفاده شد. نتایج مقایسه میانگین ها نشان داد صفت‌های شاخص سبزینگی، وزن خشک ریشه و وزن خشک اندام هوایی در مقایسه با شاهد در بالاترین غلظت فلزات سنگین (400 میلی‌گرم بر کیلوگرم)، به‌ترتیب 51.0، 41.41 و 38.9 درصد به صورت معنی‌داری کاهش یافت. علاوه بر این نتایج مقایسه میانگین داده‌های اثر نوع فلزات سنگین بر خصوصیات رشدی سورگوم نشان داد که فلز کادمیوم با 30.8 درصد کاهش، نسبت به فلز سرب اثر بیشتری بر وزن خشک ریشه سورگوم داشت. افزایش غلظت فلزات سنگین در خاک منجر به افزایش غلظت آن‌ها در ریشه و در اندام هوایی شد. با افزایش غلظت از 25 به 400 میلی‌گرم بر کیلوگرم به ترتیب افزایش 74.6 و 49.4 درصدی غلظت فلزهای سنگین در ریشه و اندام هوایی مشاهده شد. فاکتورهای غلظت زیستی، ضریب تجمع زیستی در ریشه، ضریب تجمع زیستی در اندام هوایی با افزایش غلظت برای هر دو عنصر کادمیوم و سرب کاهش یافتند. فاکتور انتقال و راندمان انتقال نیز برای سرب در مقایسه با کادمیوم بیشتر بود. درنهایت به نظر می‌رسد گیاه سورگوم به‌منظور کاهش سمیت کادمیوم و سرب تا حدود زیادی این عناصر را در ریشه نگه‌داری کرده و درصد کمی از آن‌ها را به اندام هوایی منتقل می‌کند.
Akpor, O.B., Ohiobor, G.O., Olaolu, D.T., 2014. Heavy metal pollutants in wastewater effluents: sources, effects and remediation. Advances in Bioscience and Bioengineering. 2, 37-43. https://doi.org/10.11648/j.abb.20140204.11
Almeida, A.A.F.D., Valle, R.R., Mielke, M.S., Gomes, F.P., 2007. Tolerance and prospection of phytoremediator woody species of Cd, Pb, Cu and Cr. Brazilian Journal of Plant Physiology. 19, 83-98
Amanifar, S., Aliasgharzad, N., Najafi, N., Oustan, SH., Bolandnazar, S., 2012. Effect of arbuscular mycorrhizal fungi on lead phytoremediation by sorghum (sorghum bicolor l.). Water and Soil Science (Agricultural Science), 22, 155-170. [In Persian with English Summary].
Amirmoradi, S., Rezvani Moghaddam, P., Koocheki, A., Danesh, S., Fotovat, A., 2017. Effect of cadmium and lead on quantitative and essential oil traits of peppermint (Mentha piperita L.). Journal of Agroecology. 9, 142-157. [In Persian with English Summary].https://doi.org/10.22067/jag.v9i1.51330
Eun, S.O., Shik Youn, H., Lee, Y., 2000. Lead disturbs microtubule organization in the root meristem of Zea mays. Physiologia Plantarum. 110(3), 357-365. https://doi.org/10.1111/j.1399-3054.2000.1100310.x
Ghosh, M., Singh, S.P., 2005. A review on phytoremediation of heavy metals and utilization of it’s by products. Applied Ecology and Environmental Research. 3, 18. http://doi.org/10.15666/aeer/0301_001018
Hammami, H., Parsa, M., Mohassel, M.H.R., Rahimi, S., Mijani, S., 2016. Weeds ability to phytoremediate cadmium-contaminated soil. International Journal of Phytoremediation. 18, 48–53. https://doi.org/10.1080/15226514.2015.1058336
Hammami, H., Alaie, E., Dastgheib, S.M.M., 2018. The ability of Silybum marianum to phytoremediate cadmium and/or diesel oil from the soil. International Journal of Phytoremediation. 20, 756–763. https://doi.org/10.1080/15226514.2018.1425664
Han, Y.L., Huang, S.Z., Gu, J.G., Qiu, S., Chen, J.M., 2008. Tolerance and accumulation of lead by species of Iris L. Ecotoxicology. 17, 853-859. https://doi.org/10.1007/s10646-008-0248-3
Heydari, R., Khiami, M. Farboudnia, T., 2020. Physiological and biochemical effects of Pb on Zea mays L. Seedlings. Iranian Journal of Biology. 18, 228-236. [In Persian with English Summary].https://doi.org/10.22059/ijswr.2020.295921.668474
Hu, J., Zheng, A., Pei, D., Shi, G., 2010. Bioaccumulation and chemical forms of cadmium, copper and lead in aquatic plants. Brazilian Archives of Biology and Technology. 53(1), 235-240. https://doi.org/10.1590/S1516-89132010000100029
Huang, P.M., Li, Y., Sumner, M.E., 2011. Handbook of Soil Sciences: Properties and Processes. CRC Press, Boca Raton, FL, 1442p
Jeliazkova, E., Craker, L.E., Xing, B., 2003. Seed germination of anise, caraway, and fennel in heavy metal contaminated solutions. Journal of Herbs, Spices & Medicinal Plants, 10, 83-93. https://doi.org/10.1300/J044v10n03_09
Kasim, W.A., 2005. The correlation between physiological and structural alterations induced by copper and cadmium stress in broad beans (Vicia faba L.). Egyptian Journal of Biology. 7, 20-32.
Khudsar, T., Soh, W.Y., Iqbal, M. 2000. Morphological and anatomical variations of Cajanus cajan (Linn.) huth raised in cadmium-rich soil. Journal of Plant Biology. 43, 149-157. https://doi.org/10.1007/BF03030492
Lux, A., Martinka, M., Vaculík, M., White, P.J., 2011. Root responses to cadmium in the rhizosphere: A review. Journal of Experimental Botany. 62, 21-37. https://doi.org/10.1093/jxb/erq281
Mahmood, Q., Hassan, M. J., Zhu, Z., Ahmad, B., 2006. Influence of cadmium toxicity on rice genotypes as affected by zinc, sulfur and nitrogen fertilizers. Caspian Journal of Environmental Sciences. 4, 1-8.
Mohammed, A.S., Kapri, A., Goel, R., 2011. Heavy metal pollution: Source, impact, and remedies. In: Khan, M., Zaidi, A., Goel, R., Musarrat, J. (eds.), Biomanagement of Metal-Contaminated Soils. Environmental Pollution, vol 20. Springer, Dordrecht. https://doi.org/10.1007/978-94-007-1914-9_1
Rahmatizadeh, R., Arvin, S.M.J., Jamei, R., Mozaffari, H., Reza Nejhad, F., 2019. Response of tomato plants to interaction effects of magnetic (Fe3O4) nanoparticles and cadmium stress, Journal of Plant Interactions, 14(1), 474-481. http://doi.org/10.1080/17429145.2019.1626922
Rasin, P., Ashwathi, A.V., Basheer, S.M., Haribabu, J., Santibanez, J.F., Garrote, C.A., Arulraj, A., Mangalaraja, R.V., 2025. Exposure to cadmium and its impacts on human health: A short review. Journal of Hazardous Materials Advances. 100608. https://doi.org/10.1016/j.hazadv.2025.100608
Saghi, A., Rashed-Mohassel, M.H., Parsa, M., Hammami, H., 2016. Phytoremediation of lead-contaminated soil by Sinapis arvensis and Rapistrum rugosum. International Journal of Phytoremediation. 18, 387–392. https://doi.org/10.1080/15226514.2015.1109607
Saifullah, M.E., Qadir, M., de Caritat, P., Tack, F.M.G., Du Laing, G., Zia, M.H., 2009. EDTA-assisted Pb phytoextraction. Chemosphere. 74, 1279–1291. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2008.11.007
Sigel, A., Sigel, H., Sigel, R.K., 2013. Cadmium: From Toxicity to Essentiality. Vol. 11, Springer, Dordrecht, Netherlands, 588p. https://doi.org/10.1007/978-94-007-5179-8
Sun, Y., Zhou, Q., Diao, C., 2008. Effects of cadmium and arsenic on growth and metal accumulation of Cd-hyperaccumulator Solanum nigrum L. Bioresource Technology. 99, 1103-1110. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2007.02.035
Vassilev, A., 2003. Physiological and agroecological aspects of cadmium interactions with barley plants: an overview. Journal of Central European Agriculture, 4
Zaier, H., Ghnaya, T., Lakhdar, A., Baioui, R., Ghabriche, R., Mnasri, M., Sghair, S., Lutts, S., Abdelly, C., 2010. Comparative study of Pb-phytoextraction potential in Sesuvium portulacastrum and Brassica juncea: Tolerance and accumulation. Journal of Hazardous Materials. 183, 609-615. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2010.07.068
باقری,احمد , رضایی,محمد رضا و حمامی,حسین . (1405). ارزیابی واکنش‌های رشدی و توانایی تجمع کادمیوم و سرب در اندام‌های مختلف گیاه سورگوم (.Sorghum bicolar L). (e4304). تنش‌های محیطی در علوم زراعی, (), e4304 doi: 10.22077/escs.2026.9768.2380
MLA
باقری,احمد , , رضایی,محمد رضا , و حمامی,حسین . "ارزیابی واکنش‌های رشدی و توانایی تجمع کادمیوم و سرب در اندام‌های مختلف گیاه سورگوم (.Sorghum bicolar L)" .e4304 , تنش‌های محیطی در علوم زراعی, , , 1405, e4304. doi: 10.22077/escs.2026.9768.2380
HARVARD
باقری احمد, رضایی محمد رضا, حمامی حسین. (1405). 'ارزیابی واکنش‌های رشدی و توانایی تجمع کادمیوم و سرب در اندام‌های مختلف گیاه سورگوم (.Sorghum bicolar L)', تنش‌های محیطی در علوم زراعی, (), e4304. doi: 10.22077/escs.2026.9768.2380
CHICAGO
احمد باقری, محمد رضا رضایی و حسین حمامی, "ارزیابی واکنش‌های رشدی و توانایی تجمع کادمیوم و سرب در اندام‌های مختلف گیاه سورگوم (.Sorghum bicolar L)," تنش‌های محیطی در علوم زراعی, (1405): e4304, doi: 10.22077/escs.2026.9768.2380
VANCOUVER
باقری احمد, رضایی محمد رضا, حمامی حسین. ارزیابی واکنش‌های رشدی و توانایی تجمع کادمیوم و سرب در اندام‌های مختلف گیاه سورگوم (.Sorghum bicolar L). تنش‌های محیطی در علوم زراعی. 1405;():e4304. doi: 10.22077/escs.2026.9768.2380
